Een bovenfrees heeft niet iedereen in z'n atelier staan, maar eens je het hebt, kan je niet meer zonder voor de afwerking van diverse houtklussen, en in deze tooldokter geven we dan ook graag de basis mee van dit handig toestel.

Naast de bovenfrees zelf zijn er nog een aantal accessoires die je nodig hebt. Zo zal je een sleutel nodig hebben om de gewenste frees te bevestigen. Ook een kopieerstift, beschermingsplaatjes, geleiders en een stofzuigkap behoren vaak tot de onderdelen van je machine.
Om te kunnen werken met de bovenfrees heb je uiteraard ook frezen nodig. Er bestaan veel verschillende soorten frezen die elk een eigen afwerking zullen creëeren. Omdat elke freesstift anders is, bestaan er ook verloopstukken die zorgen dat de frees in je toestel zal passen.

Het resultaat dat je zal krijgen met de bovenfrees, is afhankelijk van de frees die je kiest. Zo bestaan er afrond, lijst- en fasefrezen die vooral dienen om de rand van je hout te gaan afwerken.
Vervolgens heb je ook rechte frezen, groef- en profielfrezen die eerder dienen om groeven of sponningen in je hout te frezen. Ook hier heb je een uitgebreide keuze in de vorm van je groef, maar ook in het formaat ervan.
Daarnaast heb je nog een aantal frezen met een zeer specifieke toepassing. Zo heb je deze sponningfrees. Het bovenste wiel kan je langs het hout laden geleiden, terwijl de frees alle uitstekende delen zal wegfrezen zodat je een gelijke hoogte verkrijgt.
Nog zo’n speciale frees is een verstekfrees waarbij een extra groef aan het verstek wordt voorzien waardoor je verbinding nog steviger wordt.

Aan de bovenfrees zelf zie je handvaten, met een drukknop. Het zadel onderaan is verschuifbaar, en dient om de diepte te regelen. Met deze drukknop blokkeer je de as, ter bevestiging van het type frees dat je wil installeren. Verder kan je de snelheid regelen, en de frees regelen in de diepte. Onderaan zit nog een gleuf waarin je een hulpstuk kan plaatsen om de frees te kunnen geleiden.
Even aandacht voor de veiligheid. Wanneer je de instellingen van de frees verandert, zorg dan steeds dat de elektrische kabel uit het stopcontact zit.
De bovenfrees heeft op de kop een recht vlak, je kan de machine zo dus stabiel houden wanneer je de instellingen wil aanpassen. Deze veer komt in de freesas te liggen. Via een drukknop blokkeer je de as, waardoor je de as kan losdraaien met de bijhorende sleutel.
Je hebt een frees gekozen, dan kies je altijd een passend verloopstuk. De frees mag daarbij niet loszitten. Het tweede verloopstuk heeft groeven, die de frees beter vastklemmen. Met behulp van een moer kan je dan alles gaan monteren in de freesas.
Mocht je geen verloopstuk monteren, dan zou de freesstift veel te los in de freesas zitten. Bij een dikkere stift, past het eerste verloopstuk het best. De tweede is te groot, en de laatste past al helemaal niet. Een frees met kleinere diameter, blijkt bij het uittesten dat het laatste verloopstuk het beste gaat.
Eenmaal de stift past, kan je pas in de freesas gaan monteren. Met de passende moer span je alles op. Draai eerst wat voorlopig aan, dan blokkeer je de as en kan je al ietwat verder aanspannen tot je een eerste klik hoort, dat is een beveiliging. Dan pas kan je met de sleutel alles volledig gaan opspannen. En controleer altijd nog even of de frees wel goed vastzit. Ook bij het losdraaien komt die beveiliging terug. Terwijl je opnieuw de freesas blokkeert met de drukknop, draai je een eerste keer los met de sleutel, maar dan kan je manueel verder losdraaien, tot je een nieuwe klik hoort, dan pak je er opnieuw de sleutel bij, en kan je weer verder manueel losdraaien.
Schuif de stift bovendien nooit verder dan het uiteinde van het verloopstuk.
Bij gebruik van een gewone stift zonder wiel, gebruik je de geleider. Bij een frees mét wiel, heb je dus geen geleider nodig.
De geleider is uitschuifbaar, en pas je in de gleuven onderaan. Met stelwielen schroef je ze vast.
Als je gaat frezen, zal je het werkstuk langs de geleider opduwen, zodat je in je werkstuk zal infrezen.
Je wil op deze plaats bijvoorbeeld een groef infrezen, dan zal de frees met de klok mee draaien. De geleider wordt hier aangebracht. Door de frees achteruit te trekken, wordt de geleider tegen je werkstuk geduwd. Ga je in de andere richting de frees aandrijven, dan zal hij de geleider wegduwen. Je boring zal dan echter schuin zijn.
Ter illustratie op ons werkstuk, zie je duidelijk het verschil in achteruit trekken, of vooruit aandrijven van de frees. De groef is in het eerste geval recht, in het tweede geval krom.
Hoeveel ga je nu uitfrezen? Je moet de frees dus instellen, en hou er dan wel je plooimeter bij. Meet vanaf het snijkant van de frees, draai hem eventueel wat bij. Schuif de geleider tot de gewenste afstand, en zet vast. En controleer uit nauwkeurigheid nogmaals de afstand.
Nu moet je de diepte nog instellen. Zet de frees tegen je werkstuk. De pin van de diepteregelaar schuif je in op z’n nulpunt, daarna zet je vast. Het ventiel onderaan kan je verdraaien, per draai ga je de frees 3 mm dieper instellen. Trapsgewijs kan je bij dit model dus infrezen tot 15 mm diep. Wil je nog fijner afstellen? Dan kan je de diepte hier nog per millimeter gaan aanpassen. Wil je nog nauwkeuriger? Dan kan je met deze draaiknop nog aanpassen op een tiende van een millimeter.
De snelheid is ook aanpasbaar via deze knop. De snelheid pas je aan in functie van de hardheid van het te verzagen materiaal, hoe zachter het hout, hoe sneller je er doorheen mag gaan.
Hoeveel materiaal mag je wegfrezen hangt af van de diameter van je frees: bij een diameter van 10 mm, deel je door twee. Je mag dus maximaal 5 mm wegnemen per freesbeurt. Bij een frees van 16 mm, mag je dus 8 mm wegnemen.

Er zijn wat regels die je in acht neemt qua veiligheid. Klem bijvoorbeeld je werkstuk vast. Er komt stof vrij tijdens het frezen, dus een geschikt mondmasker is altijd nodig. Met je veiligheidsbril hou je de ogen stof- en splintervrij, en de machine maakt veel lawaai, dus gehoorbescherming is verplicht. Je maakt een trekkende beweging, zo gaat de machine niet schuin beginnen frezen, en indien je frees over een afzuigsysteem beschikt, sluit je er de stofzuiger op aan.

In dit geval zie je meteen het geval tussen een ‘sponning’ en een ‘groef’: een sponning is open, een groef is gesloten.
De freeskoppen verschillen ook in uitvoering. Met deze groeffrees kan je een zwaluwstaartverbinding uitfrezen.
De groeffrees heb je ook in een U-vorm, om een gelijknamige U-vormige groef uit te frezen.
De V-groeffrees creëert dan weer een V-vormige groef.
Met de profielfrees kan je een holle groef langs de rand van je werkstuk aanbrengen.
Met de afrondprofielfrees kan je een boog aan de rand van je werkstuk maken.
En met deze verstekfrees maak je een extra groef aan het verstek zodat je een stevigere verbinding creëert. Je panelen of houten werkstukken klikken zo nog vaster in elkaar.

Met de bovenfrees kan je ook een cirkel, of een halve cirkel gaan uitfrezen.
Teken daarvoor eerst het midden af. Deze pin gebruik je om de frees vast te zetten op het middelpunt. Boor het gat even voor, dan kan je de pin monteren. De geleider schuif je op de juiste afstand in, en dan kan je aan de slag met het freeswerk. Als je voorbij de helft bent, is het verstandig om de machine even te herpakken, zodat je ruimte hebt om stofzuiger en elektrische kabel te doen passeren.
Je kan ook aan de slag met een kopieerstift. Los daarvoor eerst de zool. Daarna leg je een voetplaatje in die past in een uitsparing. De zool mag je dan weer vastschroeven. Bij deze instelling, heb je 11 mm speling tussen het snijvlak van de frees en de rand van je werkstuk. Je gaat dus tijdens het frezen de lijn volgen van je werkstuk, maar dan 11 mm. verder uitfrezen.
Even toepassen op ons werkstuk. Ditmaal schroeven we het vast, opdat het niet gaat verschuiven tijdens het frezen.
De onderste plaat is dus langs dezelfde contour uitgezaagd als het bovenste werkstuk, maar met een speling van 11 mm. Op deze manier heb je heel vlug een kopie gemaakt, die je dan nog nauwkeuriger kan afwerken.
Je hoeft dan alleen nog het stuk uit te gaan zagen, met een decoupeerzaag bijvoorbeeld. Als dat gewoon een grove afwerking mag zijn, kan je werken met de pendelslag aan.
Wil je nog nauwkeuriger afwerken? Dan biedt de bovenfrees opnieuw soelaas als die is uitgerust met de sponningfrees. Het wieltje volgt de contouren van het werkstuk, en de frees freest alles dat zijn pad kruist gelijkmatig af . En als je veel moet verwijderen, doe het dan in een aantal keer.
Na al dat frezen, is het wel zaak om het hout nog even na te behandelen met schuurpapier.

En hiermee zit deze aflevering er alweer op, bedankt voor het kijken en vergeet niet, voor meer tips en advies, kan je steeds terecht op onze website! Tot de volgende Tooldokter!

Bovenfrees

Wat heb je nodig

Meer weten over

Deel je (nieuws)verhaal